sgkrehber.com

Uzun süredir kamu yönetiminde Ömerlerin arayışı devam ediyor. Ömer denilince ilk akla gelen herhalde adalettir. Bu çerçevede devletin varlık sebeplerinin başında toplumda adaletin sağlanması gelir. Kamu yönetimi ise devletin vatandaşla doğrudan temas ettiği alan olup, adalet ilkesinin en görünür şekilde hayata geçirilmesi gereken kurumsal yapıdır. Bu yazımızda kadim değerlerimiz ışığında kamu yönetiminde adalet ilkesini açıklamaya çalışacağız.

Kamu görevlilerinin hukuka bağlılığı, kamu kaynaklarının dürüst kullanılması, liyakate dayalı personel sistemi ve vatandaşlar arasında ayrım yapılmaksızın hizmet sunulması, adil yönetimin temel unsurları arasındadır.

Kur’an-ı Kerim’de adalet, Allah’ın emri olarak açık biçimde ifade edilmiştir. Bir ayette şu hükme yer verilmiştir: “Şüphesiz Allah size emanetleri ehline vermenizi ve insanlar arasında hükmettiğiniz zaman adaletle hükmetmenizi emreder….”(Nisa Suresi, 4/58)

Bu ayet kamu yönetimi açısından iki temel ilkeyi ön plana çıkarmaktadır. Birincisi, kamu görevlerinin ehil kişilere verilmesi, yani liyakat ilkesi, ikincisi ise kamu gücü kullanılırken herkes hakkında adaletle karar verilmesidir. Kamu yönetiminde personel atama ve görevlendirmelerinin akrabalık, siyasi yakınlık veya kişisel ilişkilere göre değil, ehliyet ve liyakat esasına göre yapılması bu ayetin doğal sonucudur.

Bu ayet, yöneticilerin kişisel duygu ve düşüncelerinin adaletin önüne geçemeyeceğini göstermektedir. Kamu görevlisi, sevdiği veya sevmediği kişilere farklı muamele yapamaz. Hukuk devleti anlayışının temelinde bulunan tarafsızlık ilkesi de bu anlayışla örtüşmektedir.

Kur’an’da adalet yalnızca yargı faaliyetleriyle sınırlı tutulmamış, toplum düzeninin temel taşı olarak görülmüştür: “Şüphesiz Allah adaleti, iyiliği ve yakınlara yardım etmeyi emreder; hayâsızlığı, fenalığı ve azgınlığı yasaklar….” (Nahl Suresi, 16/90)

İslam hukukunda kamu görevi bir ayrıcalık değil, ağır bir emanettir. Kamu gücünü kullanan herkes yaptığı işlemlerden hem toplum önünde hem de Allah katında sorumludur.

Hz. Peygamber (sav) şöyle buyurmuştur: “Hepiniz çobansınız ve hepiniz güttüğünüzden sorumlusunuz.” (Buhari, Müslim) Yine kıyamet gününde hiçbir gölge yokken Allah’ın arşının gölgesinde himaye edilecek 7 zümre arasında adil yöneticiler de sayılmıştır. (Buhari)

Bu hadis, liyakat ilkesinin İslam yönetim anlayışındaki önemini açık biçimde göstermektedir. Kamu görevlerinin bilgi, tecrübe ve ehliyet yerine siyasi sadakat, akrabalık veya kişisel yakınlık esas alınarak dağıtılması yalnızca idari bir hata değil, aynı zamanda dini açıdan da büyük bir sorumluluk doğurmaktadır.

Kur’an’daki “emanetleri ehline veriniz” emri, kamu personel sisteminin temelini oluşturmaktadır. Kamu görevlerine atanacak kişilerin bilgi, mesleki yeterlilik, dürüstlük ve tecrübelerine göre seçilmesi hem hukuki hem de dini bir zorunluluktur.

Kamu malları ve kamu bütçesi, toplumun ortak emanetidir. Kamu görevlileri bu kaynakları kişisel çıkarları için kullanamazlar. Hz. Peygamber (SAV), kamu malından haksız şekilde yararlanmayı ağır biçimde eleştirmiş; kamu görevinde bulunanların elde ettikleri haksız menfaatlerin hesap günü sorgulanacağını bildirmiştir. Bu anlayış, günümüzde kamu mali yönetiminde şeffaflık, hesap verebilirlik ve yolsuzlukla mücadele ilkelerinin dini temelini oluşturmaktadır.

Adil yönetimin en önemli unsurlarından biri de vatandaşlar arasında ayrım yapılmamasıdır. Irk, mezhep, siyasi görüş, sosyal statü veya ekonomik durum kamu hizmetlerinden yararlanmayı etkilememelidir. Hz. Peygamber’in (SAV) şu sözü bu konuda evrensel bir ilke ortaya koymaktadır: “Sizden öncekiler, içlerinden soylu biri suç işlediğinde onu bırakır; zayıf biri suç işlediğinde ise ona ceza verirlerdi. Allah’a yemin ederim ki Muhammed’in kızı Fatıma bile hırsızlık yapsaydı onun da cezasını uygulardım.” (Buhari, Müslim)

Bu hadis, hukuk önünde eşitlik ilkesinin en güçlü örneklerinden biridir. Kamu yönetiminde kişiye göre farklı uygulamalar yapılması, adalet ilkesine aykırıdır. Kur’an-ı Kerim ve Hz. Peygamber’in sünneti, kamu yönetiminde adaletin yalnızca hukuki değil aynı zamanda ahlaki ve dini bir yükümlülük olduğunu ortaya koymaktadır. Adalet, liyakat, tarafsızlık, emanet bilinci ve hesap verebilirlik ilkeleri hem modern kamu yönetiminin hem de İslam yönetim anlayışının ortak değerleri arasında yer almaktadır. Maalesef teori ve pratik arasında ciddi bir fark olduğunu belirtmemiz gerekiyor.